Vụ anh Thái Khắc Thành ở Nghệ An bị tuyên 6 năm tù vì nuôi và bán 13 con gà lôi trắng đã chia dư luận thành nhiều phe. Trên mạng, không ít ý kiến so sánh việc nuôi gà lôi với nuôi lợn, bò, gà nhà, hoặc coi đây là “thành tựu bảo tồn” – mà không mấy ai dựa vào luật hay kiến thức bảo tồn để bàn.
Pháp luật nói gì? Nhà nước không cấm nuôi động vật hoang dã (ĐVHD), nhưng người nuôi phải tuân thủ chặt chẽ các quy định tại Nghị định 06/2019, Nghị định 84/2021 và Thông tư 27/2025/TT-BNNMT. Với loài quý hiếm như gà lôi trắng, người nuôi và buôn bán bắt buộc phải đăng ký, xin phép, chứng minh nguồn gốc hợp pháp. Không làm các thủ tục này, dù vô tình hay cố ý, đều vi phạm pháp luật. Trong thời đại mà trẻ con còn biết tìm thông tin trên mạng, khó nói rằng một người sinh năm 1980 lại không thể tra cứu quy định nuôi ĐVHD.
Bảo tồn không phải là… nuôi cảnh. Gà lôi trắng trong tự nhiên phải tự kiếm ăn, tránh kẻ thù, thích nghi với môi trường khắc nghiệt. Những cá thể nuôi nhốt từ nhỏ, được cho ăn hàng ngày, nhanh chóng mất bản năng sinh tồn. Tái thả chúng ra rừng gần như đồng nghĩa “nộp” cho thú săn mồi – tỷ lệ sống sót gần bằng 0. Nghiên cứu quốc tế cho thấy, nhiều loài sau thời gian dài nuôi nhốt sẽ suy giảm chất lượng nguồn gene, mất khả năng thích nghi.
Không ít ví dụ cảnh báo: nuôi rùa biển từ trứng có thể dẫn tới mất cân bằng giới tính do nhiệt độ ấp; thả rùa nuôi lâu năm ra biển, chúng không biết định vị, không biết kiếm mồi, thậm chí không thể sinh sản. Ngay cả với những loài như gấu, rùa núi viền, việc sinh sản thành công trong điều kiện nuôi nhốt gần như bất khả thi.
Vì sao không “hợp pháp hóa cho dễ”? Câu hỏi này đã được tranh luận nhiều trong giới bảo tồn. Hợp pháp hóa nuôi ĐVHD, nếu thiếu kiểm soát, sẽ tạo “vỏ bọc” hợp pháp cho động vật khai thác từ tự nhiên, đẩy quần thể hoang dã tới bờ tuyệt chủng. Điều bảo tồn muốn giữ không chỉ là hình dáng con vật, mà là toàn bộ nguồn gene hoang dã trong môi trường sống nguyên bản.
Ngay cả khi nông dân nuôi gà lôi trắng thành công và số lượng tăng nhanh, điều đó không đồng nghĩa loài này được cứu khỏi tuyệt chủng trong tự nhiên. Nguy cơ là chúng ta sẽ có thật nhiều “gà công nghiệp” mang bộ lông gà lôi, còn gà lôi hoang dã biến mất vĩnh viễn.
Cần nhìn thẳng sự thật: Bảo tồn là một ngành khoa học nghiêm ngặt, liên quan sinh học, di truyền, sinh thái. Nhân nuôi làm cảnh và nhân nuôi bảo tồn khác nhau căn bản về mục tiêu và phương pháp. Việc coi thành công nuôi nhốt như một “bài học” cho các trung tâm bảo tồn hay cơ quan chức năng là đánh đồng phi lý.
Người dân nuôi ĐVHD – dù biết hay không – đều cần hiểu rõ nghĩa vụ pháp luật. Công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức pháp lý và kiến thức bảo tồn phải được đẩy mạnh, để tránh những vụ “gà lôi” thành… chuyện vịt trời trên pháp đình.